Een schilderij lijkt onaantastbaar, zeker als het in een museum hangt. Iedereen kent die priemende blik van suppoosten als je iets te dichtbij komt (want een knoflookwalm, zweetdruppel of lichtflits kan vast onherstelbare schade aanrichten). Soms hangt er zelfs een glazen vitrine omheen – bedoeld om licht en luchtvochtigheid te beheersen, niet om mensen op afstand te houden (zie De Slaapkamer van Van Gogh). Je zou bijna vergeten dat een schilderij gewoon door mensenhanden is gemaakt, op een gewoon stukje doek, met vaak hele gewone verf.
En het is vast ooit wel opgerold, verzonden, weer opgehangen, opgeborgen in vochtige kelders en talloze keren opnieuw ingelijst. Hoe zou een beroemd schilderij zich gedragen als je er alleen mee bent?
Alleen een restaurator van het Van Gogh Museum heeft recht op een ontmoeting achter gesloten deuren met de topwerken uit de museumcollectie. In de intimiteit van het restauratieatelier, tussen de microscopen en infraroodcamera’s, laten schilderijen zich in al hun naaktheid zien. Zonder lijst, zonder franje. En: dan mag je er dus aan komen.
Heel voorzichtig weliswaar, want een restaurator wil geen schade berokkenen. Uit het kleinste, soms toch al licht gehavende hoekje wordt een minuscuul puntje verf genomen. Dat halve speldenprikje bevat een schat aan informatie over de grondlaag, werkwijze en pigmenten die Van Gogh gebruikte. Het is een spannende zoektocht, die hongerig maakt naar meer.
Trouwens: tussen alle hightech is het prettig om vast te stellen dat restauratoren ook maar mensen zijn – met een doodgewone satéprikker als aanwijsstokje.
Het is een boeiende ervaring om de restauratie van een schilderij te kunnen volgen. Restaurator lijkt mij dan ook een heel fijn beroep dat nooit gaat vervelen. Ik kan mij wel inbeelden dat het telkens weer spannend is tot je het uiteindelijke resultaat voor ogen hebt. Gaat er nooit iets mis, en als er iets misloopt is dat dan onherroepelijk of is er meestal nog wel een oplossing voorhanden?
Bedankt voor uw interessante vraag. Een restaurator heeft bij het behandelen van een schilderij een zware verantwoordelijkheid omdat een kunstwerk tijdens dit ingewikkelde proces altijd beschadigd kan raken. Tijdens onze opleiding tot restaurator van schilderijen leren wij al deze risico’s inschatten.
Over de vraag wat goed restaureren is, bestaat nogal wat controverse en er is veel vakliteratuur (bijv. Stanley Price, N. Kirby Talley Jr. and Meluuco Vaccaro, A Historical and Philosophical Issues in the Conservation of Cultural Heritage (J.Paul Getty Trust 1996).
De International Council of Museums (ICOM) heeft een uitvoerige gedragscode opgesteld, waaraan alle restauratoren die in musea werken zich moeten houden: http://icom.museum/who-we-are/the-vision/code-of-ethics.html.
Voordat een schilderij wordt gerestaureerd, onderzoeken we of dat zonder gevaar voor het kunstwerk kan worden gedaan. Hierbij houden we rekening met vele factoren, zoals de materialen en de techniek van de schilder. Daarom is het project Van Goghs atelierpraktijk zo belangrijk: het levert de informatie op die wij nodig hebben om te bepalen of het onderzochte werk in de toekomst al of niet kan worden gerestaureerd. Als bijvoorbeeld blijkt dat de materialen niet bestand zijn tegen oplosmiddelen of andere reinigingsmethoden, dan maken we het schilderij niet schoon omdat het gevaar van beschadiging te groot is. Net als in de geneeskunde worden er steeds nieuwe technieken ontwikkeld en bestaande technieken verbeterd. Daarom is het soms beter een kunstwerk (of een gedeelte ervan) dat niet goed tegen de huidige restauratiemethoden bestand is, voorlopig niet te behandelen in afwachting van nieuwe werkwijzen die veiliger zijn.
Ik geef u een voorbeeld: in Van Goghs schilderij De slaapkamer, dat onlangs is gerestaureerd door hoofdrestaurator Ella Hendriks, bleek de rode beddensprei niet bestand te zijn tegen de inwerking van oplosmiddelen. Daarom werd er om dit gedeelte heen gewerkt. De oude vernislaag kon wel veilig van de rest van het schilderij worden verwijderd, door de werkwijze voor elk fragment aan te passen. Over dit soort dingen wordt steeds gezamenlijk door een groep ervaren restauratoren, restauratiewetenschappers en conservatoren beslist voordat de werkzaamheden worden uitgevoerd. U zou ook eens de blog ‘Slaapkamergeheimen’ kunnen bezoeken voor meer details over de restauratie: http://www.vangoghmuseum.nl/blog/slaapkamergeheimen/
Hopelijk heb ik uw vraag zo naar tevredenheid beantwoord.
Vriendelijke groet,
Devi Ormond
restaurator Van Gogh Museum
Hartelijk dank voor het antwoord op mijn vraag. Ik ben hier zeer tevreden mee en stel het ten zeerste op prijs dat jullie ondanks jullie,wellicht erg drukke proffecionele bezigheden, toch telkens nog tijd vrij maken om geïnteresseerde buitenstaanders zo uitgebreid van antwoord te voorzien. daarom wil ik alle medewerkers van het Van Goghmuseum hartelijk danken voor deze zeer interessante blog.