4 reacties »

Van Gogh moet kleur bekennen…

Soms is mijn werk net een soort Crime Scene Investigation: in het lab vind ik dan bewijsmateriaal waarmee vragen over een bepaald kunstwerk kunnen worden opgelost. Een paar maanden geleden kwamen onderzoekers van het Van Gogh Museum bij me met het verzoek of ik een klein schilderij van een zittend naakt meisje kon onderzoeken met de XRF techniek. Van Gogh maakte het in voorjaar 1886 in Parijs in het atelier van leermeester Cormon. Hij schilderde het op een doekje dat hij eerder had gebruikt voor een bloemstilleven. Dat weten we door de röntgenfoto die van het werk is gemaakt. De foto is moeilijk te lezen, maar toch kunnen we een bos bloemen in een hoge vaas onderscheiden. Röntgenfoto’s zijn echter altijd in zwart-wit. Met röntgenfluorescentiespectrometrie (XRF) zou ik niet alleen een scherpere afbeelding kunnen maken, maar ook kunnen vaststellen in welke kleuren dit onderliggende bloemstilleven is geschilderd.

Vincent van Gogh, Zittend naakt meisje, 1886, Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)

Vincent van Gogh, Zittend naakt meisje, 1886, Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)

Vincent van Gogh, Zittend naakt meisje, 1886, Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting) Röntgenfoto van Zittend naakt meisje, met rode hulplijn. Toen Van Gogh het schilderij van het naakte meisje schilderde over het bloemstilleven, heeft hij het doek eerst een kwartslag gedraaid.

Röntgenfoto van Zittend naakt meisje, met rode hulplijn

.

Volgens onderzoeker Teio zou het werk misschien iets beter gedateerd kunnen worden als we zouden weten om welke soort bloemen het gaat. De bloemen zien er op de röntgenfoto trosvormig uit. Het zouden hyacinten kunnen zijn maar evengoed seringen. Deze struik bloeit vanaf eind april tot begin juni, terwijl hyacinten van april tot half mei bloeien, en binnen in een pot zelfs al vanaf januari. Als het hyacinten zijn, dan zou Van Gogh het in principe al in Antwerpen kunnen hebben geschilderd, maar dat is vanwege de gebruikte doeksoort niet waarschijnlijk: dat duidt namelijk op Parijs.

.

Het schilderij kwam enkele weken bij mij logeren, d.w.z. in het lab van het RCE. Het XRF-scanapparaat mat in die tijd welke scheikundige elementen er in de verf aanwezig waren. Daarbij werd niet alleen de bovenste verflaag puntsgewijs gescand, maar ook de verflagen van het bloemstilleven daaronder. De verf wordt daarbij bestraald. Ieder element reageert met röntgenstraling met een karakteristieke golflengte. Op basis van de aanwezige elementen kon ik vervolgens vaststellen welke pigmenten er in de verflagen aanwezig zijn.

Hoe spannend dit ook allemaal klinkt, het scannen zelf is vrij saai! Om enkele tientallen vierkante centimeters oppervlak van het schilderij te scannen, was het apparaat een week bezig. Zeker twee maal daags liep ik langs om te controleren of de scanner niet was vastgelopen. Dagelijks maakte ik een back-up, want het zou mij niet gebeuren dat de computer zou crashen en de scanbestanden verloren zouden gaan.

XRF scanner leest de chemische elementen in het schilderij Zittend naakt meisje

XRF scanner leest de chemische elementen in het schilderij Zittend naakt meisje

Bij de XRF scanner

Het controleren van de XRF-scanner

.

De scan van het element kwik gaf aan dat het rode pigment vermiljoen gebruikt is voor de bloemen. Met de microscoop hadden we eerder al gezien dat op het verfoppervlak plaatselijk een beetje violet zichtbaar was. Die kleur bestaat waarschijnlijk uit ultramarijn blauw (wat niet te zien is met deze scan techniek) gemengd met rood (vermiljoen).
Door de XRF-scan hebben we nog geen absolute zekerheid gekregen over de soort bloem, zowel hyacinten als seringen kunnen violet van kleur zijn. Wel heeft de XRF techniek een veel scherpere afbeelding van het onderliggende schilderij opgeleverd. En een hoop nieuwe onderzoeksgegevens die in de toekomst zullen helpen om andere onderzoeksvragen op te lossen.

XRFscan van koper en arseen in het onderliggende schilderij

XRFscan van koper en arseen in het onderliggende schilderij

Reconstructie van de kleur van de bloemen onder Zittend naakt meisje

Reconstructie van de kleur van de bloemen onder Zittend naakt meisje

.

Maar misschien kunnen de onderliggende voorstelling en ook het naakte meisje toch iets beter worden gedateerd als we goed naar de röntgenfoto kijken, bedacht Teio. De bloementrosjes staan duidelijk op een hoog vaasje: daarin zet je eerder seringen dan hyacinten, die immers vooral met hun bol in een potje zitten. Als het dan seringen zijn, kan het bloemstilleven tweede helft april zijn gemaakt en nadat het voldoende was gedroogd moet Van Gogh er vrij snel, half of eind mei, het naakte meisje er overheen hebben geschilderd: vlak voordat hij het atelier van Cormon vaarwel zei.

Kijk, dat maakt mijn werk nou zo spannend! Ik ben gespecialiseerd in materiaaltechnisch onderzoek naar kunst, maar als chemicus denk ik natuurlijk anders dan Teio. Al pratend scherp je samen de onderzoeksvraag aan en kom je tot ideeën voor aanvullend onderzoek.

.

Meer informatie over dit schilderij en andere hergebruikte doeken van Van Gogh vind je in het Van Gogh Museum waar t/m juni 2012 de presentatie Van Goghs atelierpraktijk – hergebruik van doeken te zien is.

 

4 reacties op “Van Gogh moet kleur bekennen…”

  1. Freddy De Smedt :

    Hallo,
    Zelf bezit ik een schilderij dat beschadigd is. Het is gekrakeleerd (barstjes, van ouderdom?) en vertoont een paar gaatjes. De voorstelling is een vaas (met japanse figuren) met bloemen en is duidelijk sterk verontreinigd. Aan de zijkant (omgeplooide kant) is duidelijk een ander schilderij , een paar ogen, goed zichtbaar. Hoe kan ik laten onderzoeken wat de onderliggende voorstelling is en wat is de kostprijs hiervan?

    Met vriendelijke groeten,

    Freddy De Smedt

    • Jolein van Kregten :

      Beste Freddy de Smedt,

      Van Gogh was zeker niet de eerste en de enige, noch de laatste, schilder die zijn doeken hergebruikte. Schildersmateriaal is en was immers kostbaar. Spannend is het natuurlijk wel als je een oudere schildering onder de huidige afbeelding vermoedt. Om de onderliggende voorstelling te kunnen ‘zien’, is een rontgenfoto nodig. De kosten daarvoor zijn grotendeels afhankelijk van de maat van het schilderij. Als u wilt, kunnen we u het adres geven van een fotograaf die ook rontgenfoto’s maakt; hij kan u een prijsopgaaf sturen. Als u het schilderij wilt laten opknappen, kunt u het best een restaurator inhuren (de prijs daarvoor is dan weer afhankelijk van de maat en de staat van het schilderij). Meer informatie over de schilder, de tijd van ontstaan, etcetera: dat is lastiger. Voor authenticiteitsvragen over Vincent van Gogh (‘heb ik een echte Van Gogh in huis?’) kunt u contact opnemen met Fréderique Haanen: haanen@vangoghmuseum.nl. Zij helpt u verder.

      Vriendelijke groet,

      Jolein van Kregten
      educator Van Gogh Museum

      • Freddy De Smedt :

        Hallo,

        Bedankt voor uw replay. Heb intussen een afspraak geregeld met iemand die een Röntgenfoto van het schilderij gaat maken. Ben uiteraard benieuwd naar het resultaat. Dit kan mij misschien helpen in het mogelijk identificeren van de schilder.

        Met vriendelijke groeten,

        Freddy De Smedt

  2. Espetacular * O HOMEM A MENTE E A NATUREZA* no seu estado puro!

    Olga Freitas