1 reactie »

Twee voor de prijs van één: de hergebruikte schilderijen van Van Gogh

Recyclen

Een van de boeiende aspecten van Van Goghs werkwijze is zijn gewoonte om bestaande schilderijen te ‘recyclen’. Verrassend genoeg bleek na het bestuderen van 87 werken uit zijn Parijse periode dat maar liefst 25 schilderijen over bestaande werken heen waren geschilderd. En op zes van de in Nuenen gemaakte werken bleek hij op de achterkant nog een schilderij gemaakt te hebben. Deze gewoonte om over bestaand werk heen te schilderen paste hij vaak toe, ongeacht of het daarbij om kleine studies op goedkoop karton ging, of om ambitieuze kunstwerken op duur doek van hoge kwaliteit. 

. 

Economische noodzaak

Het hergebruik vond vooral plaats in de perioden waarin de schilder geen doek meer had, en te krap bij kas zat om nieuw materiaal te kopen. Dat weten we uit zijn brieven. Het zou dus goed kunnen dat het hergebruik voortkwam uit economische noodzaak. 

Toch is het interessant om – met dit feit in ons achterhoofd – de vraag te stellen of Van Gogh simpelweg elk materiaal gebruikte wat maar voorhanden was, of dat er misschien ook bepaalde artistieke keuzes aan ten grondslag lagen. Waarom vond hij het niet erg om sommige werken over te schilderen, terwijl hij andere schilderijen intact liet door de achterkant ervan te beschilderen? En is er een bewustere reden voor de verschillende manieren waarop hij de oppervlakken van bestaande schilderijen voor hergebruik voorbewerkte, wellicht omdat hij een specifiek artistiek effect beoogde? 

. 

Self portrait with glass

Vincent van Gogh, Zelfportret met glas, 1887, olieverf op doek, 61,1 x 50,1 cm, Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)

Xray Self portrait with glass

Röntgenfoto van Zelfportret met glas

Laten we zijn schilderij Zelfportret met glas als voorbeeld nemen. Van Gogh schilderde dit werk in januari 1887 over een busteportret van een vrouw met ontblote borst. Inmiddels is het zelfportret enigszins vervaagd, waardoor het bijvoorbeeld niet geheel duidelijk is of het helder gekleurde voorwerp in Vincents zak een zakdoek of bloem is. Dit wordt veroorzaakt doordat het Zelfportret moet opboksen tegen de ruwe textuur van de (verf)lagen van de onderliggende afbeelding. Dat is een direct gevolg van de methoden en materialen die de schilder heeft gekozen. 

. 

Detail of the flower or handkerchief on the Self portrait with glass

Detail van een zakdoek of een bloem in de borstzak van de schilder

Ruwe textuur

Als eerste heeft Van Gogh de dikke verfstreken van het onderliggende busteportret gedeeltelijk afgeschraapt en niet zozeer geprobeerd een gelijkmatige laag te krijgen. En wat het nog erger maakte: hij heeft bepaalde gebieden bedekt met een langzaam drogende afdeklaag (met het pigment zinkwit). Vervolgens ging hij verder met het schilderen van zijn zelfportret nog vóórdat deze onderlaag helemaal droog was. Als gevolg hiervan hebben delen van het zelfportret zichtbaar krimpscheurtjes.

.

Doeken tekort

Misschien had Van Gogh zo dringend doek nodig dat hij niet de tijd nam om zijn doeken op de juiste manier voor te bewerken. Of misschien vond hij het oppervlak van het ruw afgeschraapte busteportret een aantrekkelijke achtergrond om op te schilderen. In dezelfde periode schilderde hij bijvoorbeeld ook op de verweerde oppervlakken van hergebruikte houten panelen, of op karton dat hij met een roller van een grondlaag voorzag om een licht gespikkeld oppervlak te creëren. 

.

Signatuur

In het geval van Zelfportret met glas kon hij niet bevroeden wat het effect zou zijn van de krimpscheuren die vrij vlot na het schilderen in de verf zullen zijn ontstaan; toch lijkt hij niet ontevreden te zijn geweest met het resultaat. Hij signeerde het voltooide werk met Vincent, wat doet vermoeden dat hij het schilderij als een artistieke verdienste beschouwde en zich niet bekommerde om de technische ‘tekortkomingen’. 

  

Detail van de signatuur en datum

Detail van de signatuur en datum

Meer weten over Van Goghs hergebruik van doeken? Kom naar het museum en bekijk de tentoonstelling Van Goghs atelierpraktijk: hergebruik van doeken, 10 juni 2011 – 10 juni 2012.

.

 

Een reactie op “Twee voor de prijs van één: de hergebruikte schilderijen van Van Gogh”

  1. a. riethorst :

    Dank voor jullie uiterst interessante 3 persoons lezing 12 juni.
    bert r.