Van Gogh en Van Rappard: de ontmoeting

Vriendschappen met andere kunstenaars duurden bij Vincent van Gogh zelden lang en werden over het algemeen het beste door hem op afstand onderhouden. Zijn gepassioneerde, of eerder opvliegende karakter, een zekere koppigheid en gelijkhebberigheid, maakten intensieve samenwerking met anderen lastig. Helemaal als die ook dergelijke karaktertrekken vertoonden – denk bijvoorbeeld aan Van Goghs samenwerking met Paul Gauguin in Arles. Degene die het het langst met Van Gogh uithield, om het zo maar eens te zeggen, was Anthon Gerard Alexander van Rappard (1858-1892), door Van Gogh in zijn correspondentie steevast aangeduid met ‘Rappard’.

Hun wegen kruisten elkaar voor het eerst in Brussel, in de herfst van 1880. De echte vriendschap kwam iets later en het onderling contact bestond vooral uit brieven schrijven en bezoekjes over en weer – hoewel niet veel – tot diep in 1885. Van Goghs vroege meesterwerk De aardappeleters werd de splijtzwam in de vriendschap: Van Rappards stevige kritiek op de slapte van de figuren in die voorstelling zorgde voor een bekoeling van de relatie. Met Van Goghs vertrek naar Antwerpen in november 1885 kwam er definitief een einde aan de vriendschap.

Een ochtend om negen uur

Van Rappard heeft dit altijd betreurd en meende – in een brief aan Van Goghs moeder – dat zijn onenigheid met de vijf jaar oudere kunstenaar op een misverstand berustte. In diezelfde brief schreef hij, en daar wil ik hier verder op ingaan: ‘Alsof het gisteren gebeurde staat onze kennismaking te Brussel mij nog voor den geest, toen hij ’s morgens om 9 uur op mijn kamer kwam; hoe we in ’t eerst niet goed konden vinden; maar later wel, toen we een paar maal samen gewerkt hadden.’ Een wat ongemakkelijke eerste ontmoeting blijkt ook uit een brief die Vincent kort erna aan Theo schreef: ‘hij woont nog al rijk & ik weet niet of hij de persoon is met wien ik b.v. zou kunnen zamenwonen & zamenwerken om finantieele reden. Maar in elk geval ga ik wel eens weer naar hem toe.’

Beginnend kunstenaar

De reden om Van Rappard te bezoeken, was een strategische: Van Gogh had slechts twee maanden eerder serieus voor het kunstenaarschap gekozen en was op zoek naar meer ervaren kunstenaars die hem met raad en daad terzijde konden staan. Het was een reden om zijn woonomgeving de Borinage, een mijnstreek dichtbij de Franse grens, medio oktober te verwisselen voor Brussel. Theo bezorgde hem introducties bij Van Rappard en ook bij de wat oudere Haagse School kunstenaar Willem Roelofs, die toen in Brussel woonde. Van Rappard was dus jonger dan Van Gogh, maar had al drie jaar kunstacademie in Amsterdam achter de rug en in Parijs lessen gevolgd op het atelier van de bekende salonschilder Jean-Léon Gérôme. In Parijs had hij ook Theo leren kennen, die daar bij de kunsthandel Goupil & Cie. werkte. Hij was nu naar Brussel gekomen om aan de Academie voor Schone Kunsten de wintercursus schilderen te volgen.

De eerste ontmoeting verliep dus stroef en hoewel Van Gogh van plan was vaker bij hem langs te gaan, meldde hij Theo twee maanden later dat hij Van Rappard maar weinig had gezien, omdat hij de indruk had gekregen dat deze niet graag gestoord wenste te worden. Ook schreef hij: ‘Zolang ik niet meer vorderingen heb gemaakt, moet ik me verre houden van de jonge kunstenaars, die niet altijd nadenken bij wat ze doen en zeggen.’ Van Goghs vroege tekenwerk, dat duidelijk een ongeoefende hand toont, lijkt dus zelfs de spot te hebben opgewekt van een ‘jonge kunstenaar’ als Van Rappard.

Een paar maanden later is dan toch het ijs tussen de twee gebroken en mag Van Gogh – die zelf een klein kamertje huurde aan de Boulevard du Midi – op Van Rappards ruimere atelier komen werken. Als Van Rappard eind april uit Brussel vertrekt, omdat de cursus is afgelopen, verlaat ook Van Gogh de stad om in het Brabantse Etten in het ouderlijk huis verder te tekenen. De band met Van Rappard wordt aangehaald als deze in juni twee weken in Etten komt logeren en de twee samen in de omgeving gaan tekenen.

Verwarring rond Van Rappards atelier

Over de precieze locatie van Van Rappards woon- en werkruimte(s) in Brussel, wordt momenteel nader onderzoek gedaan, want hierover bestaat enige verwarring. Hierover meer in een volgende blogpost, dus hou het in de gaten.